Henk Jan Kamsteeg

Dienend leiderschap is een must. Zeker voor christelijk leidinggevenden. Een kennismaking met het principe én enkele praktische handvatten.

Een hype, soft geneuzel, niet praktisch. Zo maar wat reacties die ik krijg wanneer ik vertel heilig in dienend leiderschap te geloven. Aannames die ik graag weerleg. Bij deze opmerkingen. Dienend leiderschap is;

-          van alle tijden

-          hard én zacht

-          zo praktisch als het maar zijn kan!

Sinds Robert Greenleaf in de jaren zeventig de term dienend leiderschap introduceerde, lopen – gelukkig – steeds meer leiderschapsdeskundigen met zijn ideeën weg. Zo zijn de zogenoemde goeroes als Ken Blanchard, Stephen Covey en Peter Drücker warme pleitbezorgers van dienend leiderschap. Maar, zo erkennen zij ook, zij zijn net zo min als Greenleaf was, de uitvinder van het principe. Wat zij wel doen, is de principes die eeuwen geleden door anderen zijn voorgedaan, vertalen naar onder andere het bedrijfsleven. Mooi is te zien dat veel van de grote jongens op het gebied van leiderschap stellen hun inspiratie te vinden in Jezus Christus. Een dienend leider bij uitstek.

Dit brengt mij direct bij de stelling dat iedereen die stelt een wereldreligie aan te hangen niet onder dienend leiderschap uitkan. Want ja, er zijn natuurlijk cruciale verschillen tussen de verschillende religies, maar over één ding zijn zij het wel eens: wij zijn op deze aardkloot om er voor de ander te zijn. Verschil tussen het christelijk geloof en de andere wereldreligies is dat de Hoofdpersoon uit de Bijbel tot het uiterste ging om zijn woorden om te zetten in daden.

Wie dus stelt christen te zijn, kan in zijn dagelijkse doen en laten als leidinggevende niet onder dienend leiderschap uit. Je bent óf een volgelingen van Jezus óf je bent het niet.

Dienend leiderschap is een kwestie van het hart. Wil ik mijn positie – in navolging van Jezus – gebruiken om er voor anderen te zijn óf zie ik anderen slechts als middel om er voor mij en de organisatie te zijn (zelfdienend dus). Een keuze die iedere leidinggevende zou moeten maken. En of u die keuze nu wel of niet bewust gemaakt heeft, grote kans dat uw medewerkers haarfijn aanvoelen welke keuze u onbewust gemaakt heeft. Zij ondervinden het namelijk dagelijks door uw manier van handelen. En nee, dit is niet iets wat u op lange termijn kunt camoufleren met aangeleerde trucjes. Vroeg of laat komt ieders hartsgesteldheid boven drijven.

Hard én zacht

Servant leadership is not as if the inmates run the prison. Of, vrij vertaald, dienend leiderschap is niet alsof de gevangenen bepalen hoe het er in de gevangenis aan toe gaat. Leiderschap is niet geven wat mensen willen, maar wat zij nodig hebben. Er hier kan een wezenlijk verschil tussen zitten.

We kunnen dienend leiderschap volgens Ken Blanchard verdelen in twee aspecten:

1. Strategisch leiderschap: dit is het leidende deel. De leider bepaalt de visie, de te varen koers. Hij is degene die de doelen stelt. Hier is niets softs aan.
2. Operationeel leiderschap: dit is het dienende deel. De leider zet een stap terug. Het gaat niet om hem, maar om de mensen die het werk doen. Hij zet de stap van leader naar cheerleader.  En dus zal hij alles doen wat in zijn macht ligt om er voor zijn mensen te zijn.

Voor zijn boek Good to Great deed Jim Collins onderzoek naar het verschil tussen geweldige en goede bedrijven. Tot zijn eigen verbazing zat het verschil hem in de leiders van deze bedrijven. Want wat bleek, is dat leiders van zowel geweldige als gewoon goede bedrijven duidelijk wisten wat zij wilden (zij konden leiden als de beste). Maar wat hij wel terugzag in de leiders van geweldige bedrijven, en niet bij de goede, is dat zij nederig waren (zij wilden niet zichzelf, maar hun mensen dienen). Collins bewees hiermee dat dienend leiderschap niet alleen een – wat mij betreft – prachtige houding is, maar nog effectief is ook. In Nederland zie ik dit onder andere terug bij het softwarebedrijf AFAS. In een interview dat ik voor Leadership met Piet Mars had, gaf hij aan dat AFAS de crisis alleen kende uit de kranten. Het bedrijf had nergens last van. Uit de rest van zijn verhaal bleek dat dienend leiderschap in het DNA van de organisatie zit. Dit betaalt zich op lange termijn dus gewoon uit.

De praktische kant

Hoe dienend leiderschap zich laat vertalen naar de praktijk van alledag? Op talloze manier. Daarom bij deze een kleine greep uit de mogelijkheden.

Raam/spiegelmentaliteit

Nog even Jim Collins. Wat veel leidinggevenden doen op het moment dat er problemen ontstaan of er iets is misgaat binnen de organisatie, is dat zij voor het raam gaan staan en met de beschuldigende vinger wijzen naar hun medewerkers. “Die sukkels hadden het beter moeten doen!” Wanneer er successen zijn, gaan zij echter voor de spiegel staan. “Kijk nu eens, wat ik voor elkaar gekregen heb.” Neem dan de dienende leiders. Zij draaien het precies om. Bij successen, wijzen zij naar hun mensen en bij gemaakte fouten gaan zij voor de spiegel staan: “Wat had ik beter kunnen doen?” Wanneer staan wij voor de spiegel?

Omgaan met kritiek

Toen ik eens wat kritische feedback gaf op een leidinggevende die ik had, leek het wel of hij spontaan zou ontploffen. Hij liep dusdanig rood aan van woede dat ik bang was per direct ontslagen te worden... Hoe haalde ik het in mijn hoofd!?

Zelfdienende leiders leiden uit angst of trots. Bang om hun positie te verliezen en hoogmoedig omdat zij denken dat zij het succes vooral aan zichzelf te danken hebben. Geef een zelfdienend leider kritische feedback en de kamer is te klein. Hij ervaart kritiek namelijk direct als een regelrechte aanval op zijn persoon. Een pijl in de muur die hij juist zo zorgvuldig om zich heen heeft gebouwd.

De dienende leider gaat totaal anders om met kritische feedback. Natuurlijk vindt geen mens het leuk kritiek te krijgen, maar er is wel een verschil hoe wij ermee omgaan. Een dienend leider ziet kritiek niet als een rechtstreekse persoonlijke aanval, maar zal – wellicht na een paar keer goed slikken – de feedback als cadeau aannemen. “Nee, ik vind het niet leuk te horen, maar dank voor je feedback. Ik zal er over nadenken en kijken wat ik er mee kan doen. Omwille van mezelf en omwille van de mensen met wie ik te maken heb.”

Kwetsbare opstelling

In het verlengde hiervan ligt dat een dienend leider zich kwetsbaar durft op te stellen. “Nee, ik ben de Almachtige niet. Ik maak fouten. Ik weet het ook niet altijd.” Natuurlijk, er zijn grenzen, maar door iets van zichzelf te laten zien, bouwt een dienend leider aan vertrouwen. De deur, waarvan elke leidinggevende altijd keurig zegt dat die open staat, staat ook daadwerkelijk open en dit keer zonder dat er nog een hoge drempel voor staat.

Complimenteren

Omdat een dienend leider het verlangen heeft anderen te laten groeien, zal hij gul omgaan met het geven van complimenten. Alles wat je aandacht heeft, groeit. En het geven van complimenten is hiervoor een uitstekend middel.

Uit veel onderzoeken blijkt dat medewerkers (met een modaal salaris) meer belang hechten aan een erkenning voor hun bijdragen dan aan een hoger salaris. Niemand wil voor spek en bonen meedobberen. We willen er toe doen. Hoe fijn is het dan dat wij zo nu en dan een welgemeend compliment krijgen van onze leidinggevende.

Maar een compliment geven, wil nog niet zeggen dat dit compliment ook altijd aankomt. Gary Chapman schreef in zijn bekende De 5 talen van de liefde dat wij geneigd zijn om onze liefde aan de ander te uiten op de manier waarop wij dit zelf ook graag ontvangen. Wij spreken in onze eigen liefdestaal. Dit kan lastig zijn wanneer bijvoorbeeld echtparen elkaars liefdestaal niet kennen. Waarbij de een zijn liefde wil uiten door het geven van cadeautjes, denkt de ontvanger wellicht: “Wat heeft dat gekost?!” Of waar de ander overstelpt wordt met kusjes en knuffels, denkt zijn partner: “Zet liever een lekkere bakje koffie voor me.”

Net zoals er verschillende liefdestalen zijn, zijn er ook verschillende complimententalen. Zo vindt de een het fantastisch en public te horen dat hij iets geweldig doet. Hij zal zich geen seconde afvragen wat hij geweldig doet. Hij krijgt een compliment en iedereen die het hoort. Prima zo!

Een ander zal zich bij dit ‘loze’ compliment direct afvragen wat hij dan precies goed doet. “Wees eens concreet. Hier heb ik niets aan!” Zo zijn er ook medewerkers die het fijn vinden letterlijk een arm om de schouder te krijgen, terwijl de ander op dat moment denkt: “Blijf met je poten van mij af!” In andere woorden: het wellicht welgemeende compliment komt niet aan. Zaak dus de complimententaal van uw medewerkers te leren kennen.

Of bovenstaande gedragingen dan geen kunstjes worden? Niet wanneer het vanuit de juiste hartsgesteldheid komt. Nogmaals: medewerkers zullen vroeg of laat door de trucjes heenprikken als zij worden ingezet om vooral de leidinggevende zelf te dienen. Gedragingen die voortkomen uit het verlangen er voor de ander te zijn, kunnen in het begin misschien nog onnatuurlijk overkomen, maar zullen wel worden gewaardeerd. Oprechte aandacht van een leidinggevende doet wonderen.

Dit bleek onder andere uit een onderzoek dat een fabrikant deed onder zijn medewerkers. Aan hen werd de vraag gesteld of zij het licht in de fabriekshal wel fijn vonden. Als test werd andere verlichting opgehangen. De productiviteit van de medewerkers schoot omhoog. Toen bij wijze van test de oude verlichting werd teruggeplaatst, bleef de productiviteit echter hoog. Conclusie die de onderzoekers trokken, was dat de medewerkers niet harder gingen werken omdat er andere verlichting kwam, maar omdat zij het idee hadden dat hun leidinggevenden belangstelling in hen toonden. Waar leidinggevenden zich dus bewust van moeten zijn, is dat juist hun aandacht door hun medewerkers zo gewaardeerd wordt. Niet alleen is dienend leiderschap voor christelijk leidinggevenden dus geen optie, maar een vereiste, het betaalt zich op de lange duur ook nog eens uit. Voor een leidinggevende die er echt voor mij wil zijn – en dit uit in zijn manier van leidinggeven – ben ik namelijk bereid een extra stap te zetten.

Tekst: Henk Jan Kamsteeg

Dit artikel werd eerder geplaatst in het blad Business Contact van CBMC