Solidariteit

05-06-2026

Solidariteit

Omdat hij die avond een lekker biertje, of meerdere, zou komen drinken, besloot een goede vriend voor de gein spontaan al in de middag naar mijn studentenkamer te komen en een paar colleges van mijn studie journalistiek met mij mee te lopen. Zelf volgde hij een opleiding tot loodgieter.

Hij was met stomheid geslagen door de “oersaaie lessen” die ik volgde. Tijdens een van de colleges keek hij mij verbaasd aan en sprak de voor ons inmiddels legendarische woorden: “Wat is dit voor filosofisch gelul?”

Ik moest aan deze woorden denken bij het lezen van ‘Solidariteit’ van René ten Bos. En nee, begrijp mij goed, niet omdat ik dit boek gelul vind. Zeker niet. Maar wel omdat ik mij met de pagina’s die ik las beter kon inleven in wat mijn vriend zo’n dertig jaar geleden beleefde.

Ik voelde mij namelijk vooral dom bij het lezen van dit boek van de voormalig Denker des Vaderlands. Want daar waar de Volkskrant dit boek “soepel, speels en toegankelijk” noemt, merkte ik dat ik mij door de pagina’s heen moest worstelen om de essentie van Bos’ bespiegelingen te begrijpen.

En of dit boek, zoals Trouw stelt, voor “een breed publiek” geschreven is, betwijfel ik dus ook. Ik val, met een prima opleiding op hbo-niveau, in ieder geval buiten dit publiek. En het is ook niet zo dat dit het eerste boek is dat ik dit jaar las.
 

Superboeiend
Maar goed, omdat ik het thema solidariteit wél superboeiend vind, en omdat ik redacteur Justin van Lopik van Managementboek.nl beloofd had een bespreking te schrijven, ging ik met een woordenboek in de aanslag moedig de uitdaging aan. Dit ondanks het feit dat mijn ego met elke pagina die ik las een fikse deuk opliep.

Het begon trouwens nog goed. Bos haalt de Drie Musketiers aan door in de eerste alinea van zijn boek aan te geven waar solidariteit in feite om draait: “één voor allen, allen voor één.” Begrijpelijke taal.

Maar, zo gaat hij verder, solidariteit is een “hoerawoord” geworden. “Iedereen, nou ja, bijna iedereen spreekt er in positieve termen over.” En, zo stelt Bos na een paar alinea’s die ik weer nauwelijks begreep, met hoerawoorden is het zo dat we ons er niet hardop tegen durven uit te spreken. Wie is immers tegen solidariteit?

Bos, hoogleraar filosofie aan de Radboud Universiteit, gaat de rest van zijn boek in op de vraag wat solidariteit nu echt is. Voor wie wél universitair geschoold is, ik mis dus dit zevende vinkje van Joris Luyendijk, lees dit boek van Bos. Voor dit blog beperk ik mij tot wat ideeën die ik zelf bij het woord solidariteit heb.

Komt die.
 

Wat mag het mij kosten?
Voor mij begint solidariteit met de vraag: wat gaat mij dit aan?

Solidariteit wordt pas spannend wanneer het probleem van een ander mij iets gaat kosten. Zolang ik alleen maar hoef te vinden dat armoede erg is, oorlog verschrikkelijk, uitbuiting onacceptabel en eenzaamheid verdrietig, is solidariteit nog betrekkelijk goedkoop. Dan blijft het hangen in sympathie. In betrokken kijken vanaf veilige afstand.

Maar solidariteit vraagt meer. Solidariteit zegt: jouw probleem staat niet buiten mijn verantwoordelijkheid. Jouw last is niet automatisch alleen jouw last. Jouw onrecht is niet iets waar ik neutraal naar kan kijken.

En ja, ik kan en wil nu ook niet om mijn visie op dienend leiderschap heen. Want ook dienend leiderschap wordt vaak veel te braaf gemaakt. Alsof het vooral gaat over aardig zijn. Goed luisteren. Een beetje coachen. Mensen ruimte geven. Allemaal belangrijk, zeker. Maar als dienend leiderschap daarbij blijft, wordt het een vriendelijke managementstijl voor leiders die graag sympathiek gevonden willen worden.

Daar geloof ik dus niet in.

Dienend leiderschap gaat niet over sympathiek zijn. Het gaat over de vraag wat je doet met de positie die je hebt gekregen. Met je macht. Je invloed. Je netwerk.

Gebruik je die positie vooral om jezelf te beschermen? Om controle te houden? Om hoger op de apenrots te blijven zitten? Of gebruik je die positie om anderen sterker te maken, (onzichtbare) drempels weg te nemen en verantwoordelijkheid te dragen voor mensen die minder ruimte, minder stem of minder veiligheid hebben?

In mijn taal: solidariteit is de dienende driehoek in actie.

De klassieke leiderschapsdriehoek zet de leider bovenaan. Daar zit het overzicht. De macht. De besluitvorming. De status. De dienende driehoek draait dat beeld om. Niet omdat de leider onbelangrijk is, maar juist omdat leiderschap gewicht draagt. Wie meer verantwoordelijkheid heeft, draagt meer. Wie meer invloed heeft, heeft minder recht om weg te kijken.

Solidariteit maakt dat concreet.

Een solidair leider zegt niet alleen: “Mijn deur staat altijd open.” Een solidair leider vraagt: “Welke drempels zorgen ervoor dat jij überhaupt niet bij die deur komt?”

Een solidair leider zegt niet alleen: “Ik vertrouw mijn mensen.” Een solidair leider onderzoekt ook: “Heb ik een cultuur gebouwd waarin mensen de waarheid durven zeggen?”

Een solidair leider zegt niet alleen: “Iedereen krijgt hier kansen.” Een solidair leider kijkt eerlijk of sommige mensen harder moeten duwen tegen onzichtbare barrières die anderen niet eens voelen.
 

Spiegel
Daar zit voor mij ook de spiegel. Want solidariteit klinkt prachtig zolang het abstract blijft. Maar op het moment dat ik mijn agenda moet aanpassen, mijn ego moet inslikken, mijn comfort moet opgeven of mijn gelijk moet loslaten, wordt het ineens een stuk minder romantisch.

Dan wordt solidariteit leiderschap. Dienend leiderschap.

Misschien is dat wel waarom ik het woord zo boeiend vind. Solidariteit prikt door mooie intenties heen. Het vraagt niet alleen waar ik vóór ben, maar ook wat ik bereid ben op te offeren.

Wie wordt er beter en gelukkiger door mijn leiderschap?

Zonder solidariteit blijft dienend leiderschap een sympathiek idee. Met solidariteit wordt het moreel leiderschap.

En misschien is dat uiteindelijk de meest eenvoudige definitie die ik ervan kan maken. Solidariteit is niet dat ik vanaf de zijlijn roep dat ik het erg voor je vind. Solidariteit is dat ik naast je ga staan en mij afvraag wat ik kan inzetten om er voor jou te zijn.

Eén voor allen, allen voor één.

Maar goed, ik vrees dat wanneer ik alleen mijn gedachten over solidariteit naar mijn vriend mail, ik maar één reactie krijg:

“Filosofisch gelul, Henk Jan.”

Solidariteit
René ten Bos

Koop het boek hier