The Bible tells me so

18-07-2026

The Bible tells me so

Jarenlang ging ik trouw naar de kerk. Zondag in. Zondag uit. En zelfs twee keer op een zondag. Ik hoorde honderden preken. Misschien wel duizenden. Vaak uitgesproken met een zekerheid waar menig wetenschapper jaloers op zou zijn.

Dit stond er. Dus dit bedoelde God. En dus moesten wij dit doen.

Punt.

Ik vond dat eigenlijk wel prima. Duidelijkheid. Geen gedoe. Geen vragen die je kon doen twijfelen aan God en wat zijn bedoeling met ons kleven is. De Bijbel was een soort goddelijke gebruiksaanwijzing. Je zocht de juiste tekst, knipte hem uit zijn hoofdstuk en plakte hem rechtstreeks in je eigen leven.

Totdat ik begon te beseffen dat dit wel erg kort door de bocht is. Want dat iets in de Bijbel staat, zegt op zichzelf nog niet zo veel.

Wie schreef het? Aan wie? Wanneer? Waarom? Onder welke politieke, sociale en religieuze omstandigheden? Is het geschiedenis, poëzie, profetie, wijsheid, een gelijkenis of een brief aan een ruziënde gemeente?

Wie deze vragen overslaat, leest de Bijbel misschien wel vroom. Maar niet per se goed.

Geen gebruiksaanwijzing
Veel leerde ik hierover van The Bible Tells Me So van Peter Enns.

Enns is een Amerikaanse bijbelwetenschapper en oudtestamenticus. Hij studeerde theologie en promoveerde aan Harvard in Near Eastern Languages and Civilizations. Hij heeft zijn leven gewijd aan het bestuderen van de Bijbel. Niet om deze af te breken, zoals zijn critici hem regelmatig verwijten, maar juist om haar serieus te nemen.

Ook wanneer de Bijbel zich niet gedraagt zoals wij vinden dat een heilig boek zich zou moeten gedragen.

Zijn kernboodschap: de Bijbel is geen tijdloos instructieboek dat kant-en-klaar uit de hemel kwam vallen. Het is een verzameling oude geschriften. Ontstaan in verschillende perioden. Geschreven door verschillende auteurs. Voor verschillende groepen mensen. Met verschillende vragen.

Volgens Enns ontstaat het probleem wanneer wij van de Bijbel iets verlangen waarvoor zij nooit bedoeld is. ‘The problem isn’t the Bible. The problem is coming to the Bible with expectations it’s not set up to bear.’

We verwachten een handboek dat ons precies vertelt wat we moeten geloven, hoe we moeten leven en wat God over ieder modern onderwerp vindt.
Maar de Bijbel is geen antwoordenboek. Geen juridisch contract. Geen bouwtekening. Geen verzameling losse tegeltjeswijsheden voor Instagram.

Enns schrijft: ‘When we open the Bible and read it, we are eavesdropping on an ancient spiritual journey.’ Mooie dit! We luisteren dus mee met een eeuwenoude geloofsreis. En daar komt die: Wij zijn niet de oorspronkelijke ontvangers van de tekst. Paulus schreef zijn brieven niet aan een kerk in mijn dorp Zeewolde. De wetten in Leviticus werden niet opgesteld voor een Nederlandse democratische rechtsstaat. De psalmen zijn geschreven door mensen die in een totaal andere wereld leefden dan wij.

Dat betekent niet dat de Bijbel ons niets meer te zeggen heeft. Integendeel. Maar voordat we vragen wat een tekst voor ons betekent, moeten we eerst onderzoeken wat deze voor de oorspronkelijke hoorders betekende.

Hoe moeten we dan lezen?
Enns geeft geen keurig zevenstappenplan. Gelukkig maar. Dat zou zijn hele betoog nogal ongeloofwaardig maken.

Maar uit zijn boek zijn wel een aantal duidelijke aanwijzingen te halen.

1. Stel eerst de oude vragen
Wij stellen vaak direct onze eigen vragen aan de Bijbel.
Wat zegt deze tekst over mijn relatie?
Welke belofte mag ik vandaag claimen?
Wat moet ik met mijn loopbaan?

Maar de eerste vraag moet zijn: welke vraag probeerde de schrijver destijds te beantwoorden?
Enns besloot zelf dat hij moest leren om “ancient questions” aan de Bijbel te stellen, in plaats van zijn eigen vragen aan de tekst op te dringen.

Dat vraagt kennis van de wereld achter de tekst.
Wie waren de Assyriërs?
Wat betekende ballingschap voor Israël?
Hoe functioneerden koningen en stammen?
Welke verhalen vertelden andere volken over de schepping?

Zonder die context vullen wij de gaten automatisch met onze eigen moderne aannames.

2. Laat de Bijbel zijn wat zij is
Enns verzet zich tegen de neiging om alle lastige teksten glad te strijken. Verschillende Bijbelschrijvers vertellen gebeurtenissen soms anders. Zij leggen andere accenten. Zij spreken elkaar soms zelfs tegen over God, wetten, offers, koningschap en vergelding.

Dat hoeft volgens Enns niet met allerlei theologische kunstgrepen te worden weggepoetst. ‘The Bible presents a variety of points of view about God and what it means to walk in his ways.’

Dat is geen fout in het systeem. Dat is het systeem. De Bijbel laat zien hoe mensen in verschillende tijden en omstandigheden met God worstelden. Soms kwamen zij tot andere conclusies. Net als wij.

3. Lees verhalen als verhalen
Bijbelschrijvers waren geen moderne journalisten die objectief verslag deden van gebeurtenissen. Zij waren verhalenvertellers. Storytellers. Wat een vak!
Zij vertelden over het verleden om iets te zeggen tegen mensen in hun eigen tijd. De vraag was daarom niet alleen: wat gebeurde er precies? De belangrijkere vraag was vaak: wie zijn wij? Wie is onze God? Wat betekent onze geschiedenis nu voor ons?
Dat is confronterend. Want wij willen graag weten of iets exact zo is gebeurd als beschreven.

Enns richt zich meer op de theologische bedoeling van het verhaal. Niet alleen: is het waargebeurd? Maar: welke waarheid wil dit verhaal vertellen?

4. Durf te worstelen
Enns ziet Bijbellezen niet als een paar waarheden verzamelen voordat je aan je dag begint. Hij noemt het een worstelwedstrijd. De Bijbel stelt vragen. Schuurt. Irriteert. Verwart. Laat soms meer vragen achter dan antwoorden.
Daar moeten we niet voor weglopen.

We moeten de Bijbel volgens Enns geduldig, gedisciplineerd en samen met anderen onderzoeken. Niet in ons eentje, alsof tweeduizend jaar kerkgeschiedenis en Bijbelwetenschap nooit hebben bestaan. Geen snelle, te gemakkelijke conclusie dus. Geen losse teksten uit de Bijbekl plukken. En zeker niet: “God heeft het mij gewoon duidelijk gemaakt.”

Maar luisteren naar mensen die meer weten van taal, geschiedenis, archeologie en theologie dan wijzelf.
 

5. Lees als christen vanuit Jezus
Ook Jezus en Paulus pasten de teksten uit het Oude Testament niet simpelweg letterlijk toe. Zij herlazen de Schriften vanuit hun eigen tijd en vanuit wat zij geloofden dat God op dat moment deed. Voor Enns betekent dit dat christenen niet iedere Bijbeltekst op dezelfde manier kunnen behandelen. ‘The words on the page of the Bible don’t drive the story, Jesus does. Jesus is bigger than the Bible.’

Hoppa. Dat is nogal een uitspraak. Jezus is groter dan de Bijbel.
Enns bedoelt niet dat Jezus losstaat van de Bijbel. Wel dat de Bijbel voor christenen uiteindelijk naar Jezus wijst en vanuit hem moet worden begrepen. Daarom vervolgt hij: ‘For Christians, then, the question is not ‘Who gets the Bible right?’ The question is and has always been, ‘Who gets Jesus right?’’

Neem de eindeloze discussies over teksten die gaan over vrouwen, homoseksualiteit, seks voor het huwelijk (Mijn hemel: wat gingen veel bijbelstudie-avonden over deze thema’s…!) Herkennen wij in onze uitleg en ons handelen de weg van Jezus?

Liefde. Genade. Rechtvaardigheid.

Dus ook wanneer een losse Bijbeltekst een totaal andere richting lijkt op te wijzen.

Bommetjes
Enns gooit in zijn boek nogal wat theologische bommetjes op. Neem de gewelddadige teksten waarin God opdracht lijkt te geven hele volken uit te roeien. Enns doet niet alsof dit allemaal wel meevalt. Hij probeert God ook niet krampachtig vrij te pleiten met een paar slimme zinnen. Enns: ‘I take this portrait of God in the Bible seriously, but I don’t accept it as the final word.’

De gewelddadige voorstelling van God zegt volgens hem veel over hoe de oude Israëlieten God vanuit hun tribale wereld begrepen. Maar deze voorstelling is niet automatisch het laatste en volledige woord over wie God is.
Dat laatste woord vindt Enns voor christenen in Jezus.

Ook confronterend is zijn uitspraak dat Bijbelschrijvers niet alleen verschillende accenten leggen, maar soms werkelijk met elkaar van mening verschillen. En dat is volgens hem geen reden om de Bijbel dicht te slaan. Het is juist een reden om beter te lezen. ‘The Bible just as it is isn’t a problem to be fixed. It’s an invitation.

Een uitnodiging. Om te onderzoeken. Om te twijfelen. Om vragen te stellen. Om God niet te verwarren met onze eigen uitleg van God.

Bevrijding
Voor mij was het lezen van dit boek van Enns een bevrijding. Ik hoef niet langer te doen alsof ik alles zeker weet. Ik hoef mijn geloof niet te verdedigen met gekunstelde antwoorden op terechte vragen. Ik hoef niet iedere vreemde, tegenstrijdige of gewelddadige Bijbeltekst net zo lang te masseren totdat deze precies zegt wat ik altijd al heb geleerd.

Bijbellezen wordt zo spannender. Boeiender. Eerlijker ook.

Tegelijk merk ik dat er iets anders gebeurt. Ik begin mij namelijk steeds meer te irriteren aan simplistische Bijbeluitleg. Aan stellige conclusies die worden getrokken uit één losse tekst. Aan predikers en gelovigen die hun eigen interpretatie presenteren als de enige uitleg die God ooit kan hebben bedoeld.
“Het staat toch in de Bijbel?”
Ja. Maar waar? Waarom? Voor wie? In welk genre? Binnen welk verhaal? En wat staat er eigenlijk werkelijk?

Misschien begint ontzag voor de Bijbel niet met het geven van snelle antwoorden. Misschien begint het met beter leren luisteren.

The Bible tells me so
Peter Enns

Koop het boek hier


Dit blog is de eerste in een serie blogs die ik deze zomer schrijf over boeken die mijn kijk op de God, de Bijbel, Jezus en onszelf veranderden.

1) The Bible Tells me so – Peter Enns
2) The lost world of Genesis One – John H. Walton
3) The lost world of the flood - John H. Walton en Tremper Longman III